Speech burgemeester Sanderse op dodenherdenking 2026
In dit artikel:
Burgemeester Marleen Sanderse sprak tijdens de dodenherdenking op 4 mei — eerst in de kerk, vervolgens op de Markt — over het thema van het Nationaal Comité 4 en 5 mei: “De geschiedenis leren begrijpen”. Ze benadrukte dat het doorgeven van verhalen uit de Tweede Wereldoorlog urgent blijft nu de generatie die de oorlog zelf meemaakte steeds kleiner wordt. Niet alleen het grote verhaal en de feiten zijn van belang, maar juist de kleine, menselijke beslissingen, twijfels en context die verklaren waarom mensen destijds handelden zoals ze deden.
Sanderse illustreerde dit met een voorbeeld uit de televisieserie Het Verhaal van Nederland: een doorsnee Nederlands gezin dat een Duitse militair in huis krijgt, waarna de zoon langzaam onder invloed van fascistische ideeën raakt en zich aansluit bij het Duitse leger. Zo’n casus laat zien dat radicalisering vaak niet uit het niets ontstaat, maar begint met kleine, schijnbaar onschuldige zaadjes — gedachten, gevoelens of verleidingen die wortel schieten. Die metafoor gebruikt ze om te waarschuwen dat ook gewone mensen vatbaar kunnen zijn voor verkeerde ideeën.
De burgemeester koppelde die gedachte aan actuele signalen: een groeiende sceptische houding bij jongeren ten aanzien van de ernst van de Holocaust, dalende tolerantie tegenover minderheden, bedreigingen en geweld als gevolg van politieke keuzes, en plekken waar de rechtsstaat onder druk staat. Ze stelde de vraag welke drijfveren — angst, frustratie, afgunst, nationalisme — vandaag die zaadjes vormen en benadrukte dat polarisatie vaak begint met het tegenover elkaar zetten van “wij” en “zij”.
Sanderse wees tevens op de rol van doorsnee-burgers in oorlogssituaties: ambtenaren die lijsten bijhielden, spoorwegpersoneel dat treinen liet rijden, en mensen die wegkeken of zwegen — soms uit angst, gemak of onverschilligheid. Die handelingen of het gebrek eraan kunnen gelijkwaardige gevolgen hebben aan actieve deelname aan onrecht.
De essentie van haar oproep was praktisch en actueel: de relevante vraag is niet hoe we vroeger zouden hebben gehandeld, maar hoe we nú handelen. Dat betekent bereid zijn het ongemakkelijke gesprek aan te gaan met familie, vrienden en buren; eerst luisteren en proberen te begrijpen waar boosheid of angst vandaan komt; en vervolgens menselijker en constructief reageren om haat en uitsluiting te voorkomen. Wegkijken is volgens haar geen onschuldige houding; stilte en neutraliteit bevoordelen de onderdrukker eerder dan het slachtoffer.
Afsluitend riep Sanderse op om te blijven luisteren, te blijven leren en daarna te handelen naar die lessen — zodat de pijn en slachtoffers van vroegere en huidige oorlogen niet vergeten worden. De herdenking op de Markt moest herinneren aan hoe kleine keuzes kunnen uitgroeien tot grote gevolgen en aan onze verantwoordelijkheid om die zaadjes vroegtijdig te herkennen en tegen te gaan. Opdat wij niet vergeten.